Tabiattaki tüm varlýklar canlý form ve cansýz form olarak iki gruba ayrýlmýþlardýr.Cansýz forma dahil olan varlýklar, üreyemeyen, solunum yapmayan beslenmeye ihtiyacý olamayan tüm varlýklardýr. Örneðin denizler, göller, kayalar, bulutlar, daðlar vs. ekosistem içerisinde sürekli bir dönüþüm içerisinde olmasýna raðmen canlý sayýlmazlar.

Bir varlýðýn canlý sayýlabilmesi için, az öncede belirttiðimiz gibi üreyebilmesi, beslenebilmesi, solunum yapabilmesi ve diðer canlýlarla sürekli bir iliþki içerisinde olmasý gerekirki ancak böyle bir varlýða canlý denebilir. Bugün bilim adamlarý, canlýlarý sistematik olarak sýnýflandýrýrken virüsün hangi kategoriye konacaðý konusunda hala bir ittifak kuramamýþtýr.

Çünki virüsler bazý hallerde canlý gibi davranýrken diðer bazý hallerde tam bir " inorganik " madde gibi davranýr.Dolayýsýyla ortaya büyük bir tezat çýkmaktadýr.Virüslerin nasýl olupta hem canlý gibi davrandýklarýný hemde cansýz gibi göründüklerini, düþündürücü yaþam döngülerini inceleyerek anlamaya çalýþalým.

Virüsün anatomisi:

Virüs, doðadaki en basit canlý türlerinden bile daha basit bir yapýya sahiptir.Bildiðiniz gibi bakterilerin vücudu yanlýzca tek bir hücreden oluþan yalýn bir anatomiye sahiptir.Fakat virüslerin vücudu bir hücreden bile oluþmaz.Yanlýzca hücreyi oluþturan temel yapýtaþlarýnýn çok az bir miktarýnýn yine kompleks bir yapý oluþturmalarýndan meydana gelmiþtir.

Bir hücre proteinlerden, nükleik asitlerden, hücre zarýndan, kompleks organellerden (mitekondri, endoplazmik retikulum, golgi aygýtý, ribozomlar vs.), nukleus (çekirdek) den ve daha birçok enzim ve sayamadýðýmýz kimyasal moleküllerden oluþan oldukça karmaþýk bir yapýya sahiptir.

Virüsler ise yukarýda saydýðýmýz hücre yapýtaþlarýndan yanlýzca üç tanesinin kompleks oluþturmasýyla meydana gelir.Bu yapýtaþları protein, enzim ve nükleik asitlerdir.Bazý virüslerde ise yað moleküllerinede rastlanýlýr.Virüs, yanlýzca bu üç yapýtaþýndan oluþan basit bir yapýya sahip olmasýna karþýn ne amaç uðuruna kendini çoðaltmaya çalýþtýðýný ve canlý - cansýz formlarý arasýnda nasýl gidip geldiði çözülememiþ mühim bir problemdir.

Virüsler ancak " Elektron mikroskobu " ile görülebilirler.Iþýk mikroskoplarý ile görülmeleri imkansýzdýr.Öyleki bir virüs bakteriyle kýyaslandýðýnda, bakterinin yanýnda çok küçük kalan bir boyuta sahiptir ve boyu ancak
" nm " (nanometre, yani metrenin milyarda biri) uzunluk birimi ile ölçülebilir.

Þimdi bir virüsün anatomisin þekil üzerinde inceleyelim.




Yukarýdaki þekilde bir virüsün yalýn bir þekilde þematize edilmiþ resmi gerçeğiyle karşılaştırmalı olarak görülmektedir.

Head yani baþ bölgesi, karmaþýk yapýlý proteinlerden oluþmaktadýr.Bu protein kýlýfýn içerisinde ise virüse ait RNA (bazen DNA olabilir) molekül zinciri bulunmakadýr. Ýngilizce " Neck " adý verilen bölge ise boyun kýsýmýdýr.Sýrasýyla Collar=bilezik, Sheath=gövde, Tail Fiber=Kuyruk iplikçikleri ve son olarak Base Plate yani taban plakasý görülmektedir.

Görüldüðü gibi virüslerin anatomisi yanlýzca bu moleküler yapýlardan ibarettir.Fakat buradaki en büyük soru iþareti ise bu moleküllerin neden kendilerini çoðaltmak istedikleridir.

Moleküller atomlardan oluþan maddelerdir.Maddenin ise þuuru ve aklý yoktur.Fakat gördüðünüz gibi yanlýzca bir molekül yýðýný olan virüsler doðada kendilerini çoðaltmak için sürekli bir canlý hücre arayýþý içerisine girmiþlerdir.Bu esrarengiz yapýlar üreseler bile ne beslenebilirler nede soluk alýp verebilirler. Bir bakteri bile dýþarýdan aldýðý molekülleri iþleyerek hayatýný sürdürür, solunum yapar ve vücudunda oluþan artýk maddeleri dýþarý atabilir, fakat virüslerin buna benzer fonksiyonlarýda yoktur.

Bakteriler besin ve diðer hayati moleküllerin yokluðunda hayatlarýný kaybederken virüslerin ölmesi diye birþey söz konusu deðildir.

Virüslerin hem cansýz hemde canlý özellik gösterdiklerinden bahsetmiþtik.Virüsü canlý yapan özellik üreyebilmesidir.Fakat cansýz olarak görünmesinin sebebi ise, içine yerleþip onu üreme amacýyla kullanacaðý bir hücre bulamadýðý zaman " Kristal " bir yapýya dönüþmeleridir.Bu þekilde virüs týpký havada süzülen bir toz zerreciði gibi bir partikül halinde doðada serbest olarak dolanýr.Ta ki canlý bir hücreye rastgelip onu üreme amacýyla kullanýncaya kadar.

Þimdi bu esrarengiz yaratýklarýn doðada kristal halinde cansýz olarak dolanýrken bir hücreye rastgelip, nasýl bir canlý gibi üremeye baþladýðýný þekillerle inceleyelim.




Þekilde görüldüðü gibi virüs kristal halinde doðada serbest olarak dolaþýrken bir bakteri yada baþa bir canlý hücresine rast geldiðinde (Burada bakteri hücresi örnek gösterilmiþtir) kuyruk kýsýmý bakterinin duvarýna temas edecek þekilde konumlanýr.

Þekilde virüsün sahip olduðu genetik þifresi yani RNA sý kýrmýzý olarak gösterilmiþtir.Virüs RNA sýný bakterinin sitoplazmasýna zerk edebilmek için kuyruk kýsýmýndan bakteri duvarýna bir tür enzim enjekte eder.Bu enzim bakterinin duvarýný týpký bir asit gibi delmeye baþlar.Bakterinin duvarý delindikten sonra virüs RNA sýný bakterinin vücudunun içerisine gönderir.

Bakterinin içerisinde dolanan RNA molekülü bakteriye ait DNA molekülünün belli bir bölgesine yerleþir.Bu yerleþme belirli genler arasýnda konumlanarak gerçekleþir.Örneðin bakteride A geni ile B geni yanyana ise virüs RNA sý bu iki genin arasýna yerleþir.Yani A geninin içerisinde yada B geninin içerisinde herhangi bir yere yerþleþmez.Bakterinin virüs RNA sýný içeren þekline ise " Lizogen bakteri " adý verilir.

Bakteri, üremek için DNA sýný replike ederken farkýnda olmadan virüsün RNA sýnýda replike eder.Bakteri çoðalmaya devam ederken bir yandan da virüsün RNA sýnýn bir kopyasýný üretir.Bu kopyalanan RNA nýn içerisinde ise virüsün tüm genetik bilgileri saklýdýr.Mesela virüsün üzerini örten kýlýf proteinin aminoasit þifreleri bu RNA da bulunur.Bakteri replikasyonla ürettiði virüs RNA sýndan ayný zamanda virüsün örtüsü için gerekli proteinleride translasyon yoluyla yani protien üretim mekanizmalarý yoluyla üretir.

Virüs bakteriyi týpký bir köle gibi çalýþtýrarak kendisini çoðaltmaya baþlar.Bakteri öyle bir duruma gelirki ürettiði virüsleri taþýyamaz olur ve parçalanýr.Bu olaya ise " Liziz " denir.Aþaðýdaki þekilde bu olayýn meydana geliþi þematize edilmiþtir.




Þekildede görüldüðü gibi bakteri içerisinde üretilen onlarca virüs, bakteri duvarýný patlatarak serbest hale geçer.Serbest kalan bu virüslerde kendilerine yeni av bulmak için kendi baþlarýna dolanmaya baþlarlar.

Ýnsanýn karþýlaþtýðý mühim problem ise, yanlýzca bir RNA ve proteinden oluþan virüslerin ne amaçla üredikleri ve bu zekice tasarlanmýþ üreme planýný nasýl uygulamaya koyduklarýdýr.Bir molekül grubundan oluþan virüslerin bu planý düþünüp uygulamaya koymasý mümkün deðildir, ancak üstün gücün emri doðrultusunda hareket edebilirler.

Virüslerin yanlýzca yukarýdaki gibi sabit bir þekli yoktur.Bunun yanýnda yuvarlak ve çokgen küre þeklinde olanlarýda vardýr.Aþaðýda deðiþik þekillerde virüs örnekleri görülmektedir.




Virüslerin ortak yönü, bir canlý grubuna rastlamasýyla kendini çoðaltmaya baþlamasýdýr.Bir virüsün canlý bir hücre olmaksýzýn kendini çoðaltmasý ise mümkün deðildir.Yani virüs ancak ve ancak canlý bir hücre vasýtasýyla kendini çoðaltabilir.Çünki virüsün sahip olduðu RNA sýný kopyalayýp deþifre edecek bir mekanizmasý yoktur.

Sitemizin " Genlerin dünyasý " bölümünde hücrenin kendini üretmek için kullandýðý mekanizmalar üzerinde durmuþtuk.Bu mekanizmalarýn parçalarý ise DNA kopyalayýcý enzimler, tamir edici enzimler, protein üretiminden sorumlu olan ribozomlar, transfer RNA (tRNA) lar, aminoasitler vs. dir.Fakat bir virüste RNA ve bazý eritici enzimler dýþýnda bu mekanizmalarýn parçalarýndan hiçbirisi yoktur.

Dolayýsýyla virüs kendini çoðaltamaz fakat bu mekanizmalara sahip bir hücreyi kullanma gibi bir kurnazlýk gösterir.

Virüsün kullandýðý hücreler yanlýzca bakteri hücreleri deðildir.Bunun yanýnda insan ve diðer birçok canlýnýn hücrelerine girerek bu hücreleri kendi doðrultusunda çalýþtýrmaya baþlar.Bazý virüsler vardýrki yanlýzca belirli hüceler içerisinde çoðalabilir.

Buna en iyi örnek " Kuduz " virüsüdür.Kuduz virüsü bir köpek veya bir kedinin vücudunun içerisine girdiði zaman hemen ilk rastladýðý hücreye girmez.Kuduz virüsünün çoðalabileceði hücre " Beyin " hücresidir.Bu yüzden bu virüsün beyine kadar ulaþmasý gerekmektedir.Dolayısıyla virüs bulaþtýðý hayvaný derhal öldürmez.Beyine ulaþan virüs beynin belirli bir bölgesindeki hücrelerin içine yerleþerek derhal kendini üretmeye baþlar.

Bu üreme zamanýna kuluçka zamaný denir.Ve zamaný geldiðinde köpek veya kedinin beyninde aðýr bir tahribat meydana gelirki buda hayvanýn ölümüne sebep olur.

Bunun yanýnda doðada binlerce tip virüs vardýr ve herbiri kendine has özelliklerde olup deðiþik tiplerde hastalýklara neden olurlar.Yazýmýzýn ilerleyen bölümlerinde AIDS virüsünede deyineceðiz.

Bazý virüs türleri ise insan ve hayvanlara zarar verebildiði gibi bitkilerede zarar verebilmektedir.Aþaðýdaki þekilde virüslerin üzerinde hastalýk yaptýðý bir bitki yapraðý görülmektedir.



Virüsler bunun yanýnda insanlar için yararlý birçok bitki türlerinede zarar verirler.

Örneðin salatalýk ve marul gibi bir çok ihtiyaci sebze ve meyva türleri virüsler tarafýndan belirli bölgelerinden tahribatlara uðratýlýrlar.Tabii bu virüslerin hastalýk yapýcý etkilerini ortadan kaldýran kimyasallarýn üretimide yapýlmaktadýr.

Bir virüsün bulaþtýðý insan ve hayvanlarda hastalýk meyadana gelmemesi için kullanýlan biyokimyasal ilaçlar temelde virüslerin çoðalmasýný engelleyecek þekilde tasarlanýrlar.

Örneðin Kuduz virüsü bir insan veya hayvanýn vücuduna girdiði zaman derhal beyine ulaþýr.Fakat alýnan ilaçlar vasýtasýyla beyine ulaþan kimyasallar, ya virüsün protein kýlýfýný parçalayarak virüsü yok eder, yada virüsün çoðalmasýný engelleyecek mekanizmalarý durdurur.





AIDS :

Buna karþýlýk doðada henüz çaresi bulunamamýþ hastalýklara yol açan virüslerde bulunmaktadýr.Bunlarýn baþýný ise AIDS (Kazanýlmýþ baðýþýklýk sendromu) virüsü almaktadýr.

AIDS virüsünün üreyebildiði hücreler ise vücutta bulunan T - lenfosit hücreleridir.T-lenfosit hücreleri, vücut için mutlaka gerekli olan savunma hücreleridir.Bu hücreler, herhangi bir bakteri veya mikroorganizmanýn vücuda girmesi halinde derhal bakterilere müdahele ederek onlarý içine alýr ve sindirip yok eder.Fakat AIDS virüsü T-lenfosit ve diðer savunma hücrelerinin içerisine girdikten sonra bu hücreleri kullanarak kendini üretmeye baþlarlar.




Yukarýdaki resimde, insanlarda AIDS hastalýðýna yol açan HIV virüsünün þekli görülmektedir.

Bu virüsün önemli bir özelliði ise ters transkripsiyon yani " Reverse transkriptaz " adý verilen bir enzim taþýyor olmasýdýr.Virüs bu enzimi kullanarak akýllara durgunluk veren bir þekilde kendisinin çoðaltmaya baþlar.

Virüs, bulaþtýðý insanýn kan hücrelerine ulaþtýktan sonra ters transkriptaz enzimini virüsün RNA sýyla birlikte hücre içerisine býrakýr.Bu enzim ilk önce virüsün RNA sýný kalýp olarak kullanarak bir DNA sentezler.Daha sonra virüsün orijinal RNA sýný yýkarak ortaya çýplak bir DNA molekülü çýkmasýný saðlar.Enzim yeni ürettiði bu DNA yý kalýp olarak kullanarak virüsün orijinal RNA larýný tekrar üretmeye baþlar.

Son derece mükemmel düþünülmüþ bu sistem ile virüs, saldýrdýðý hücre içerisinde süratle çoðalarak benzerlerini üretir.Önemli olan nokta ise virüsün önce RNA dan DNA daha sonra bu DNA dan gene virüsün kendi orijinal RNA sýný üretmesidir.Bunu yapmasýnýn sebebi, RNA dan direk olarak sentezlenecek RNA nýn Orijinal RNA nýn aynýsý olmayaðýndan dolayýdýr.Örneðin A bazýna arþýlýk T bazý gelecektir.Fakat üretilen DNA ayna gibi görev görerek tekrar ayný RNA yý üretmesi saðlanmýþtýr.

Yani üretilen DNA nýn A bazýna, önce T bazý gelecek daha sonra bu DNA dan RNA sentezlenirken T bazýna A bazý karþýlýk gelecektir.Bu þekilde ilk RNA nýn aynýsý sentez edilecektir.

Virüsün saldýrdýðý T - lenfosit hücreleri kýsa sürede yeni üretilen virüsler tarafýnda iþgal edilecek ve en sonunda yýkýma uðrayacaktýr.


Þekilde bir T - lenfosit üzerinde bulunan çanak þeklindeki reseptörleri görmektesiniz.Yukarýki þekildeki virüs þemasýnda virüsün etrafýnda reseptörler görülmektedir.Ýþte bu reseptörler T - lenfosit üzerindeki çanak þeklindeki bu reseptörleri tanýrlar ve bu reseptörlere baðlanýrlar.

Baðlandýktan hemen sonra ise HIV virüsü sahip olduðu genomunu yani RNA sýný, " ters transkriptaz " enzimi ile birlikte hücrenin içerisine býrakýr.

Bundan sonrasý ise T - lenfosit hücrelerinin üretim için kullanýlýp en sonunda da yýkýlmasýdýr.

Savunma hücreleri yýkýlan bir insanýn ise dýþarýdan vücuduna girebilecek bakteri ve diðer mikroorganizmalara karþý yapabileceði pek bir þey kalmaz.
AIDS e yakalanmýþ bir insanýn savunma sistemi çökertildiðine, dýþarýdan vücuda girebilecek bir bakteri bile rahatlýkla üreyerek sonuçlarý aðýr hastalýklara neden olabilecektir.









Þekilde virüsler tarafýndan iþgal edilmiþ bir T - lenfosit hücresi görülmektedir.

Bu hücre daha sonra tamamen yýkýlarak içerisinde bulunan tüm virüsler, kanda serbest hale geçecektir.

Bu virüslerde önüne gelen her savunma hücresine saldýrarak kendi istekleri doðrultusunda onlarý kullanacak ve çoðalacaktýr.Tabii her virüsün saldýrdýðý hücreden yüzlerce binlerce virüs kana geçtikçe virüs sayýsý korkunç bir þekilde artacaktýr.

Bu virüsün çoðalmasýný engelleyecek bir kimyasal henüz bulunamamýþ olup son yýllardaki çalýþmalar HIV virüsünü yok etmek üzere olduðumuzu iþaret etmektedir. Dünyada þu an her 20 saniye içerisinde bir kiþi ya AIDS'e yakalanmakta yada hayatýný kaybetmektedir.

Þu an bilgisayarý kullanýrken soluduðunuz hava içerisinde bile binlerce mikroorganizma vardýr.Eðer sizde bir AIDS hastasý olsaydýnýz, vücudunuza giren bu mikroorganizmalarla baþa çýkamayacak ve en zayýf sayýlabilecek bir grip mikrobu bile sizin ölümünüze sebep olabilecekti.

Saðlýðýmýzý, vücudumuz için düþünülmüþ mükemmel savunma sistemleri sayesinde devam ettirebilmekteyiz.Bu mükemmel hücreler her an her saniye vücudumuza giren binlerce mikroorganizmayý bünyelerine alarak yok etmekte ve yaþamýmýzýn devamýný saðlamaktadýrlar.